Część II — Perspektywa przywiązania, teorii relacji z obiektem i mentalizacji
Artykuł stanowi pogłębione rozwinięcie tematyki podjętej w tekście „Zdrowy związek: jedność i odrębność” (Bathory, 2018). Jeśli jeszcze go nie czytałaś/eś — warto zacząć od niego => link TU
Wiele ludzi, którzy trafiają na psychoterapię z powodu problemów w bliskich relacjach związkowych, opisuje swoją sytuację w podobny sposób: „kocham tę osobę, ale przy niej tracę siebie” albo „boję się, że jeśli będę zbyt blisko, zostanę zraniony/a”. Ale jest jeszcze trzecia wersja, rzadziej wypowiadana wprost: „wiem już dobrze, skąd to pochodzi, rozumiem mechanizmy, czytałam o przywiązaniu — i mimo to nic się nie zmienia”. Ta ostatnia jest może najbardziej wymowna. Bo pokazuje, że sam wgląd, sama wiedza, nie wystarczy. I że zmiana, o którą chodzi, nie dzieje się na poziomie intelektualnego poznania.
Dlaczego powstał ten artykuł?
Niniejszy artykuł odpowiada na pytanie: skąd pochodzi ta trudność i dlaczego klasyczne podejście do „poprawy związku” — komunikacja, techniki asertywności, ćwiczenia relacyjne — często nie wystarcza, by prawdziwie coś zmienić. Wyjaśniam tu mechanizmy psychologiczne stojące za problemami z regulacją emocji, budowaniem granic i utrzymywaniem własnej tożsamości w relacji — oraz wskazuję, dlaczego psychoterapia psychodynamiczna i Terapia Oparta na Mentalizacji (MBT) oferują coś skutecznego i dającego szansę na trwałą zmianę.
Skąd pochodzi wzorzec: wczesne przywiązanie jako matryca relacyjna
John Bowlby (1969, 1973, 1980) sformułował teorię przywiązania jako biologicznie zakotwiczoną potrzebę bliskości z opiekunem — potrzebę, która ma wartość przetrwania. Kluczową obserwacją Bowlby’ego było to, że dziecko nie tylko szuka bliskości, gdy jest zagrożone, ale przede wszystkim uczy się, jak regulować swoje stany emocjonalne w interakcji z opiekunem. Opiekun, który odpowiada na sygnały dziecka — koi, uspokaja, odzwierciedla — dostarcza dziecku czegoś fundamentalnego: modelu tego, że emocje są znośne, że można sobie z nimi poradzić i że inna osoba może w tym pomóc.
Kiedy ten model zawodzi.
Gdy opiekun jest niedostępny emocjonalnie, nieprzewidywalny, odrzucający lub przerażający — dziecko nie przestaje szukać kontaktu. Zamiast tego, dostosowuje strategię. Mary Ainsworth (1978) opisała trzy podstawowe style przywiązania: bezpieczny, lękowo-ambiwalentny oraz unikający. Mary Main i Judith Solomon (1990) uzupełniły tę klasyfikację o styl zdezorganizowany — charakterystyczny dla dzieci doświadczających strachu w kontakcie z opiekunem, który ma być źródłem bezpieczeństwa.
Styl przywiązania to nie etykieta charakteru — to wyuczona strategia regulacji emocji, która kiedyś miała sens. Problem polega na tym, że w dorosłości stosujemy ją tam, gdzie już nie służy.
W kontekście dorosłych związków romantycznych Mikulincer i Shaver (2007) wykazali, że te wczesne wzorce organizują sposób, w jaki regulujemy emocje w bliskich relacjach: czy potrafimy prosić o pomoc, czy tolerujemy samotność, jak reagujemy na konflikt, czy dajemy sobie prawo do potrzeb. Osoby z lękowym stylem przywiązania tendencyjnie hipermentalizują stany partnera, nadinterpretują sygnały porzucenia i reagują intensywnie na każde wycofanie. Osoby unikające deaktywują system przywiązania — tłumią potrzebę bliskości i postrzegają zależność emocjonalną jako zagrożenie dla autonomii.
Co istotne — te wzorce nie istnieją w próżni. W związkach najczęściej spotykają się osoby z komplementarnymi stylami, które wzajemnie wzmacniają swoje lęki. Klasyczny przykład: osoba lękowa dąży do bliskości coraz bardziej natarczywie, co wywołuje w partnerze unikającym potrzebę wycofania — a to wycofanie z kolei nasila lęk pierwszej osoby. Johnson i Greenman (2006) nazywają ten wzorzec demand-withdraw i wykazali, że jest on jednym z najsilniejszych predyktorów rozpadu związku. Para może tańczyć ten taniec latami — i żadne z nich nie rozumie, dlaczego nie mogą po prostu być razem bez tego bólu. Bo każde odgrywa swoją część wzorca wyuczonego długo przed tym, zanim się poznali.
Teoria relacji z obiektem: dlaczego powtarzamy wzorce, których nie chcemy
Teoria relacji z obiektem — rozwijana przez Melanie Klein (1946), Donalda Winnicotta (1960, 1965), Ronalda Fairbairna (1952) i Otto Kernberga (1975, 1984) — dostarcza narzędzi do zrozumienia, co dzieje się wewnętrznie, gdy wchodzimy w bliską relację z drugim człowiekiem.
Centralnym pojęciem jest reprezentacja self-obiekt: wewnętrzny obraz siebie w relacji z ważną osobą, zabarwiony dominującą emocją — na przykład: self jako opuszczone, obiekt jako niedostępny, emocja porzucenia. Te reprezentacje tworzą się wcześnie, w kontekście powtarzających się interakcji z opiekunami, i stają się strukturami psychicznymi — schematami relacyjnymi, które automatycznie aktywują się w kontakcie z partnerem.
Winnicott (1960) opisał zjawisko, które szczególnie dobrze ilustruje problem z granicami i tożsamością w związkach: fałszywe self. Kiedy dziecko musi dostosowywać się do potrzeb opiekuna zamiast mieć swoje potrzeby zaspokajane, rozwija zewnętrzną fasadę zgodności kosztem autentyczności. W dorosłości takie osoby są często opisywane przez innych jako „łatwe we współżyciu” — ale wewnętrznie czują, że nie wiedzą kim są, czego chcą, i że w relacji znikają. Granica nie jest dla nich czymś, co chronią — jest czymś, czego nie potrafią wyznaczyć, bo nigdy nie nauczyły się, że mają prawo ją mieć.
Kluczowy wniosek kliniczny: Problem z granicami w dorosłych związkach to rzadko kiedy kwestia braku wiedzy o tym, że granice są ważne. To najczęściej kwestia braku wewnętrznej reprezentacji siebie jako osoby, której granice są zasadne i warte obrony.
Kernberg (1975) zwrócił uwagę na mechanizm rozszczepienia — tendencję do postrzegania siebie i partnera naprzemiennie jako wyłącznie dobrych lub wyłącznie złych, bez możliwości integracji obu aspektów. W praktyce wygląda to tak: wieczorem kłócisz się z partnerem i myślisz, że byłaś idiotką się zakochując, a rano budzisz się i jest jak dawniej. I nie wiesz, co jest prawdą. Ani ty, ani partner nie jesteście inni — zmieniła się Twoja wewnętrzna reprezentacja, która na przemian widzi go jako „dobrego” lub „złego”, bez żadnej strefy pośredniej, integrującej doświadczenia. Zjawisko charakterystyczne dla zaburzeń osobowości z pogranicza, ale w mniej nasilonej formie obecne u wielu osób bez diagnozy klinicznej.
Funkcja refleksyjna i mentalizacja: fundament zdolności do bycia razem i osobno
Peter Fonagy i współpracownicy (Fonagy, Gergely, Jurist i Target, 2002) wprowadzili pojęcie funkcji refleksyjnej (RF) — zdolności do rozumienia własnych i cudzych zachowań w kategoriach stanów mentalnych: myśli, uczuć, pragnień, intencji. RF nie jest zdolnością intelektualną — to zdolność emocjonalna, która rozwija się w kontekście bezpiecznego przywiązania.
Opiekun z wysoką RF nie tylko odpowiada na zachowanie dziecka — odpowiada na stan wewnętrzny, który za tym zachowaniem stoi. Dziecko doświadcza siebie jako kogoś, kto ma stany wewnętrzne, które są widziane i rozumiane. To doświadczenie jest fundamentem zarówno regulacji emocji — wiem, co czuję i mogę to znieść — jak i relacyjności: mogę rozumieć, że ty masz swój wewnętrzny świat, różny od mojego.
Mentalizacja to zdolność, która umożliwia zarówno prawdziwą bliskość — bo mogę spotkać cię takim, jakim jesteś — jak i odrębność — bo rozumiem, że twoje stany to nie moje stany.
Zaburzenia mentalizacji leżą u podłoża wielu trudności relacyjnych.
Bateman i Fonagy (2004, 2016) wskazują, że osoby z niską RF mają tendencję do nadmiernego identyfikowania się ze stanami emocjonalnymi partnera, błędnego przypisywania mu własnych stanów oraz reagowania na wyobrażony, a nie rzeczywisty stan partnera. W praktyce przekłada się to na: „kiedy on jest smutny, ja czuję się odpowiedzialna”, „kiedy ona się wycofuje, wiem, że mnie nie kocha” albo „nie wiem, co naprawdę czuję — czuję to, czego on ode mnie oczekuje”.
Bateman i Fonagy (2016) wykazali, że niska RF nie jest stałą cechą — jest stanem zależnym od poziomu pobudzenia emocjonalnego. Mentalizacja załamuje się dokładnie wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna: w momencie konfliktu, zagrożenia porzuceniem, intensywnej intymności. To wyjaśnia paradoks, który obserwujemy klinicznie: osoby, które w spokojnym stanie mają dużą zdolność do refleksji i empatii, w gorącym momencie relacyjnym reagują regresją i utratą zdolności do mentalizacji.
Tryby przedmentalizacyjne w użyciu.
Fonagy i Target (1997) opisują trzy tryby przedmentalizacyjne. Dwa pierwsze — tryb teleologiczny (ocenianie stanów wewnętrznych wyłącznie przez działania: „jeśli mi nie pomaga, to mnie nie kocha”) i tryb równoważności psychicznej (wyobrażenie równie realne jak fakt: „czuję, że mnie zdradza, więc tak jest”) — są stosunkowo rozpoznawalne.
Trzeci, tryb pretend mode , jest bardziej zdradliwy. Polega na oderwaniu świata wewnętrznego od zewnętrznego: osoba mówi o uczuciach, ale ta rozmowa nie dotyka niczego realnego. To dokładnie ten stan, w którym ktoś czytał o teorii przywiązania, rozumie, skąd pochodzi jego wzorzec, potrafi go opisać — i mimo to przy kolejnej kłótni z partnerem reaguje dokładnie tak samo jak zawsze. Wiedza nie zmienia doświadczenia. To jest właśnie deficyt, który psychoterapia adresuje — a sama lektura, nawet mądrych artykułów, nie.
Regulacja emocji, granice i seksualność: trzy powiązane obszary
Regulacja emocji
Schore (2003) i Siegel (2012) opisują, że wczesna relacja przywiązania kształtuje neurobiologię regulacji emocjonalnej — struktury mózgu odpowiedzialne za modulację pobudzenia, tolerancję dystresu i zdolność do powrotu do równowagi. Osoby z historią niewystarczającej regulacji diadycznej mają zawężone okno tolerancji: szybciej wpadają w nadpobudzenie (lęk, panika, gniew) lub niedopobudzenie (odcięcie, dysocjacja, emocjonalne zamrożenie) w kontakcie z partnerem.
W praktyce oznacza to, że regulacja emocji w bliskiej relacji staje się problemem nie dlatego, że ktoś „jest emocjonalny” lub „brakuje mu dojrzałości” — ale dlatego, że bliska relacja aktywuje system przywiązania, który z kolei aktywuje stare, nieskonsolidowane wzorce regulacji.
Granice jako regulacja self
Z perspektywy teorii relacji z obiektem, granice w relacji pełnią funkcję regulacji spójności self. Nie chodzi tylko o powiedzenie „nie” w konkretnej sytuacji — chodzi o stałe poczucie, że jestem osobną osobą z własnymi potrzebami, wartościami i wnętrzem, które nie jest przedłużeniem, częścią partnera. Gdy tej wewnętrznej reprezentacji brakuje, żadna technika asertywności nie pomoże — bo granica nie jest sprawnością komunikacyjną. Jest doświadczeniem bycia sobą.
Seksualność w cieniu przywiązania
Esther Perel (2006) sformułowała obserwację, którą wiele osób rozpoznaje instynktownie: pożądanie nie kwitnie w samej bliskości — kwitnie w napięciu między bliskością a dystansem. Potrzebuje tajemnicy, odrębności, poczucia, że partner jest kimś odrębnym — nie przedłużeniem nas samych. Ta teza ma swoje głębokie ugruntowanie w teorii klinicznej. Schnarch (1997, 2009) opisał, że zdolność do pełnej intymności seksualnej wymaga wysokiego poziomu różnicowania self — czyli poczucia własnej odrębności przy jednoczesnym pełnym kontakcie z partnerem. Bez tej zdolności, bliskość fizyczna aktywuje lęk — nie przyjemność.
Mikulincer i Shaver (2007) wykazali, że styl przywiązania wyraźnie moduluje doświadczenie seksualne. Osoby z lękowym przywiązaniem częściej angażują się w seksualność z motywacji lękowej — potwierdzenie miłości, zapobieganie porzuceniu — a nie z chęci wzajemnej przyjemności. Osoby unikające oddzielają seksualność od emocjonalnej intymności, co daje poczucie kontroli kosztem głębokości i satysfakcji. Basson (2000) opisała model reaktywnej odpowiedzi seksualnej u kobiet — w którym pożądanie jest często odpowiedzią na intymność emocjonalną, a nie jej poprzednikiem. Zaburzenia intymności emocjonalnej mają zatem bezpośredni wpływ na pożądanie, wzbudzenie i zdolność do doświadczenia orgazmu w kontekście relacyjnym.
Fonagy (2008) pisał, że seksualność jest domeną, w której mentalizacja jest szczególnie wymagana: wymaga utrzymania własnego subiektywnego doświadczenia przy pełnej świadomości subiektywnego doświadczenia partnera. To jest dokładnie to samo wyzwanie co cała relacja: być razem i osobno jednocześnie. Dlatego problemy seksualne tak często pojawiają się razem z trudnościami z granicami i regulacją emocji — nie są oddzielnym problemem. Są tym samym problemem w różnych odsłonach.
Klinicznie obserwujemy wzorzec, w którym niska RF i zaburzona regulacja emocji manifestują się jako obniżone pożądanie w długotrwałej relacji (bliskość aktywuje lęk przed przywiązaniem), trudności z orgazmem w obecności partnera (bycie obserwowanym uruchamia lęk przed oceną i utratą kontroli), używanie seksualności instrumentalnie do regulowania własnych stanów emocjonalnych lub utrzymania relacji, oraz dyspareunia i pochwica jako cielesny wyraz granicy, której nie potrafi się wyrazić słowami.
Ważne klinicznie: Problemy seksualne w związkach rzadko są tylko problemami seksualnymi. Bardzo często są objawem głębszej trudności z regulacją emocji i integracją bliskości z poczuciem własnej odrębności.
Dlaczego psychoterapia psychodynamiczna i MBT oferują trwałe zmiany
Podejścia oparte na technikach — trening asertywności, komunikacja NVC, ćwiczenia z budowania granic — mają ograniczoną skuteczność w przypadku osób, u których problem nie jest deficytem wiedzy, ale deficytem regulacyjnym i deficytem pozytywnych reprezentacji wewnętrznych. Osoba, która nie ma wewnętrznego doświadczenia bycia uprawnioną do posiadania potrzeb, nie będzie w stanie skutecznie stosować technik granic bez silnego niepokoju, poczucia winy czy dysocjacji. I to właśnie wyjaśnia, dlaczego sama wiedza — w tym wiedza psychologiczna — nie zmienia wzorca. Działa w trybie pretend mode.
Psychoterapia oparta na dowodach naukowych.
Psychoterapia psychodynamiczna i MBT działają na innym poziomie. Shedler (2010) w przeglądzie metaanaliz wykazał, że efekt psychodynamicznej psychoterapii nie tylko utrzymuje się po zakończeniu terapii, ale często wzrasta — co wskazuje na uruchomienie trwałych procesów psychologicznych, a nie jedynie symptomatyczne oddziaływanie. Leichsenring i Rabung (2008) potwierdzili, że długoterminowa psychodynamiczna psychoterapia wykazuje znaczącą przewagę nad krótkoterminową interwencją w leczeniu złożonych zaburzeń osobowości i przewlekłych trudności relacyjnych.
MBT (Bateman i Fonagy, 2004, 2016) oferuje konkretny mechanizm zmiany: systematyczne zwiększanie zdolności do mentalizacji — najpierw w bezpiecznych warunkach relacji terapeutycznej, następnie transferowanej na relacje poza gabinetem. Terapeuta modeluje mentalizację: jest zainteresowany stanami wewnętrznymi pacjenta, nie zakłada ich z góry, zadaje pytania odkrywające złożoność wewnętrznego świata. To coś innego niż rozmowa z przyjacielem — nawet najlepszym — który słucha przez pryzmat swoich własnych reakcji emocjonalnych i we wspólnym tańcu oboje wzmacniają nawzajem stare wzorce. Terapeuta utrzymuje tę granicę świadomie. I to właśnie jest korektywne.
W perspektywie psychodynamicznej zmiana dokonuje się poprzez korektywne doświadczenie emocjonalne (Alexander i French, 1946) — powtarzające się doświadczenie relacji, która jest inna niż te, z których pochodzą patologiczne reprezentacje. Pacjent, który nigdy nie doświadczył, że jego gniew może być tolerowany przez ważną osobę, uczy się tego nie przez psychoedukację — ale przez realne doświadczenie tej tolerancji w relacji z terapeutą.
Bezpieczne przywiązanie nabyte.
Fonagy i współpracownicy (2002) opisują, że terapia nie zmienia przeszłości, ale zmienia to, jak przeszłość jest reprezentowana i zintegrowana. Pacjent z bezpiecznym przywiązaniem wypracowanym (earned secure attachment) — jest osobą, która mimo trudnej historii wczesnych doświadczeń relacyjnych osiągnęła spójną narrację o swoich doświadczeniach — ma tak samo dobre rokowanie by zbudować dobry związek romantyczny jak osoba, która nigdy nie miała zaburzeń przywiązania. To jest ważna informacja: dobra historia przywiązania nie jest jedynym punktem wyjścia. Można ją zbudować.
Celem terapii nie jest stać się kimś bez trudnych emocji. Celem jest stać się kimś, kto może je czuć, rozumieć i regulować — bez utraty siebie i bez ranienia innych.
Zamiast podsumowania: kilka słów do Ciebie
Trudności z regulacją emocji, wyznaczaniem granic i utrzymywaniem własnej tożsamości w bliskiej relacji mają głębokie korzenie w historii przywiązania i wewnętrznych reprezentacjach relacyjnych. Nie są wadą charakteru ani dowodem na to, że jesteś „niedojrzała/y emocjonalnie”. Są wyuczonym wzorcem, który w dzieciństwie miał swój sens — i który w dorosłości stał się przeszkodą.
Jeśli czytasz ten artykuł i myślisz „to o mnie” — to już jest ważny sygnał. Jeśli jednak czytasz go i myślisz „rozumiem, ale i tak nic nie mogę z tym zrobić” — to jest właśnie miejsce, w którym psychoterapia zaczyna swoją pracę. Nie od wiedzy. Od doświadczenia.
Na pierwszym spotkaniu nie musisz wiedzieć, czego dokładnie szukasz. Rozmawiamy o tym, co Cię tu sprowadziło, i o tym, czy i jak terapia może pomóc akurat w Twoim przypadku. To jest bezpieczna przestrzeń do tego, żeby zobaczyć, co jest możliwe.
mgr Anna Báthory
Anna Báthory – psycholog, psychoterapeuta, seksuolog specjalizujący się w leczeniu zaburzeń osobowości, zaburzeń odżywiania i zaburzeń obrazu ciała. Specjalista udzielający pomocy psychologicznej i seksuologicznej w problemach w budowaniu satysfakcjonujących związków oraz w trudnościach i zaburzeniach życia seksualnego. Anna Báthory pracuje w gabinecie prywatnym w Krakowie oraz online.
Anna Báthory jest psychologiem, psychoterapeutą i seksuologiem pracującym skutecznymi metodami opartymi na wynikach badań naukowych, jest specjalistą psychoterapii psychodynamicznej oraz terapii opartej na mentalizacji (MBT). Wykorzystuje w swojej pracy założenia teorii przywiązania.
Chcesz umówić wizytę? Napisz na: office@annabathory.pl
Możesz poznać mnie nieco bliżej klikając TU
Literatura
Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates.
Alexander, F., & French, T. M. (1946). Psychoanalytic therapy: Principles and applications. Ronald Press.
Basson, R. (2000). The female sexual response: A different model. Journal of Sex & Marital Therapy, 26(1), 51–65. https://doi.org/10.1080/009262300278641
Bateman, A., & Fonagy, P. (2004). Psychotherapy for borderline personality disorder: Mentalization-based treatment. Oxford University Press.
Bateman, A., & Fonagy, P. (2016). Mentalization-based treatment for personality disorders: A practical guide. Oxford University Press.
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss, Vol. 1: Attachment. Basic Books.
Bowlby, J. (1973). Attachment and loss, Vol. 2: Separation: Anxiety and anger. Basic Books.
Bowlby, J. (1980). Attachment and loss, Vol. 3: Loss: Sadness and depression. Basic Books.
Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic studies of the personality. Routledge.
Fonagy, P. (2008). A genuinely developmental theory of sexual enjoyment and its implications for psychoanalytic technique. Journal of the American Psychoanalytic Association, 56(1), 11–36. https://doi.org/10.1177/0003065108315690
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect regulation, mentalization, and the development of the self. Other Press.
Fonagy, P., & Target, M. (1997). Attachment and reflective function: Their role in self-organization. Development and Psychopathology, 9(4), 679–700. https://doi.org/10.1017/S0954579497001399
Johnson, S. M., & Greenman, P. S. (2006). The path to a secure bond: Emotionally focused couple therapy. Journal of Clinical Psychology, 62(5), 597–609. https://doi.org/10.1002/jclp.20251
Kernberg, O. F. (1975). Borderline conditions and pathological narcissism. Jason Aronson.
Kernberg, O. F. (1984). Object relations theory and clinical psychoanalysis. Jason Aronson.
Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27, 99–110.
Leichsenring, F., & Rabung, S. (2008). Effectiveness of long-term psychodynamic psychotherapy: A meta-analysis. JAMA, 300(13), 1551–1565. https://doi.org/10.1001/jama.300.13.1551
Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. In M. T. Greenberg, D. Cicchetti, & E. M. Cummings (Eds.), Attachment in the preschool years (pp. 121–160). University of Chicago Press.
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. Guilford Press.
Perel, E. (2006). Mating in captivity: Unlocking erotic intelligence. Harper.
Schnarch, D. (1997). Passionate marriage: Keeping love and intimacy alive in committed relationships. W. W. Norton & Company.
Schnarch, D. (2009). Intimacy and desire: Awaken the passion in your relationship. Beaufort Books.
Schore, A. N. (2003). Affect dysregulation and disorders of the self. W. W. Norton & Company.
Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist, 65(2), 98–109. https://doi.org/10.1037/a0018378
Siegel, D. J. (2012). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (2nd ed.). Guilford Press.
Winnicott, D. W. (1960). The theory of the parent-infant relationship. International Journal of Psycho-Analysis, 41, 585–595.
Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. International Universities Press.
Autor: Psycholog, Psychoterapeuta i Seksuolog Kliniczny | Sesje w Krakowie i Online
Kategoria: Zdrowie Seksualne · Relacje · Psychoterapia Psychodynamiczna
© 2026 · Wszelkie prawa zastrzeżone · Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady klinicznej ani nie tworzy relacji terapeutycznej.
