ARTYKUŁ EKSPERCKI | ZDROWIE PSYCHICZNE
Anna Báthory | Psycholog · Psychoterapeuta Psychodynamiczny · Seksuolog Kliniczny
Wyobraź sobie, że ktoś bliski nagle milknie podczas rozmowy. Co się dzieje w twojej głowie? Jedni pomyślą: „Pewnie jest zmęczony”. Inni natychmiast: „Na pewno coś zrobiłam nie tak, jestem dla niego ciężarem”. Jeszcze inni po prostu… nie pomyślą nic — zareagują gniewem, wycofaniem albo paniką, zanim zdążą w ogóle zadać sobie jakiekolwiek pytanie.
Ta różnica — zdolność do zatrzymania się i zastanowienia, co dzieje się w umyśle własnym i cudzym — to nie kwestia inteligencji ani empatii w potocznym rozumieniu. To funkcja, zdolność refleksyjna, i od kilku dekad wiemy, że jej poziom ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia psychicznego, jakości relacji i regulacji emocjonalnej.
Czym jest zdolność (funkcja) refleksyjna?
Funkcja refleksyjna (ang. reflective functioning, RF) to koncepcja wprowadzona i operacjonalizowana przez psychologa rozwojowego i psychoanalityka Peter’a Fonagy oraz jego współpracowniczkę Mary Target (Fonagy, Target, Steele & Steele, 1998). Jest to zdolność do rozumienia własnych i cudzych zachowań w kategoriach stanów mentalnych — myśli, uczuć, pragnień, intencji, przekonań i potrzeb.
Brzmi jak coś oczywistego? Nie jest.
RF to nie to samo, co inteligencja. Można być osobą wysoce intelektualnie sprawną, świetnie radzić sobie w rozwiązywaniu problemów abstrakcyjnych, a jednocześnie być zupełnie zagubionym w próbie zrozumienia, dlaczego partner zachowuje się w określony sposób — albo dlaczego samemu reaguje się z nieoczekiwaną intensywnością na pozornie błahe zdarzenia. Można też, „nadrabiać” inteligencją, tworząc nietrafne, ale przekonujące dla siebie wyjaśnienia.
RF to także nie to samo, co empatia w popularnym rozumieniu tego słowa. Empatia oznacza zdolność do współodczuwania — rezonowania emocjonalnego z drugą osobą. RF jest procesem bardziej poznawczym i refleksyjnym: chodzi o zdolność do myślenia o stanach mentalnych, nazywania ich, a nie tylko do ich odczuwania. Można być osobą bardzo empatyczną, czułą na nastroje innych, a mimo to mieć ograniczoną zdolność refleksyjną — rozumieć emocje intuicyjnie, ale nie rozumieć ich przyczyn, nie dostrzegać złożoności własnej motywacji ani nie tolerować niejednoznaczności w relacjach.
Fundamentalne jest tu nastawienie oparte na ciekawości wobec umysłu — własnego i cudzego — przy jednoczesnym rozumieniu, że stany mentalne są wewnętrzne, nieoczywiste i można się mylić w ich rozumieniu.
Jak rozwija się funkcja refleksyjna — rola wczesnego przywiązania.
Funkcja refleksyjna RF nie jest cechą wrodzoną. Rozwija się — lub nie — w kontekście wczesnych relacji przywiązania z opiekunami.
Fonagy i wsp. wykazali, że RF matki mierzona przed urodzeniem dziecka — za pomocą wywiadu AAI (Adult Attachment Interview) — jest silnym predyktorem bezpiecznego przywiązania u dziecka w wieku jednego roku (Fonagy, Steele, Steele, Moran & Higgitt, 1991). Nie chodzi o to, czy matka jest ciepła ani nawet jak bardzo jest zaangażowana — chodzi o to, czy potrafi myśleć o dziecku jako o istocie z własnym, odrębnym życiem wewnętrznym.
Dziecko nie rodzi się ze zdolnością do rozumienia własnych stanów mentalnych. Uczy się ich poprzez to, że jego stany mentalne są przez opiekuna odzwierciedlane — rozpoznawane, nazywane i odsyłane z powrotem w zmodyfikowanej, znośnej formie. Kiedy niemowlę jest przestraszone, a opiekun patrzy na nie z wyrazem troski — co ważne, nie własnego lęku — i mówi łagodnie: „Widzę, że się przestraszyłeś”— dziecko uczy się, że jego stan wewnętrzny jest czymś rozpoznawalnym, komunikowalnym, możliwym do opanowania.
Kluczowy mechanizm
Kiedy ten proces zawodzi — bo opiekun sam jest rozregulowany, straumatyzowany, zdysocjowany lub nieobecny emocjonalnie — dziecko nie buduje stabilnej reprezentacji własnych stanów mentalnych. Nie uczy się myśleć o sobie jako o istocie z umysłem. I nie uczy się tego samego wobec innych.
Niska zdolność refleksyjna — co to oznacza w praktyce?
Osoba z niskim RF często:
→ Reaguje emocjonalnie intensywnie i bez zdolności do zatrzymania się i refleksji pomiędzy bodźcem a odpowiedzią
→ Interpretuje zachowania innych ludzi jako bezpośrednie odzwierciedlenie własnej wartości — jeśli ktoś jest smutny, to z mojego powodu; jeśli ktoś się spóźnia, to celowo mnie rani
→ Nie rozumie własnej motywacji — wie, że zrobiła coś destrukcyjnego, ale nie potrafi powiedzieć dlaczego
→ Traktuje stany mentalne jako fakty, a nie hipotezy — nie „wydaje mi się, że jesteś zły”, lecz „jesteś zły i chcesz mnie skrzywdzić”
→ Ma trudność z tolerowaniem niejednoznaczności w relacjach
→ Może uciekać się do konkretnych, somatycznych sposobów radzenia sobie z emocjami — jedzenia, głodzenia, samookaleczenia, substancji
Zaburzenia osobowości, zaburzenia odżywiania i dysregulacja emocjonalna.
Związek między niskim RF a psychopatologią jest dobrze udokumentowany. Najbardziej szczegółowo zbadano go w kontekście zaburzenia osobowości z pogranicza (BPD — borderline personality disorder).
Fonagy i Bateman (2004, 2008) wykazali, że pacjenci z BPD charakteryzują się specyficznym profilem RF: nie są po prostu „słabi” w mentalizacji — ich zdolność refleksyjna jest zablokowana w kontekście bliskich, intensywnych relacji przywiązania. W sytuacjach niskiego pobudzenia emocjonalnego mogą mentalizować całkiem sprawnie.
Kiedy jednak relacja staje się bliska lub zagrożona, system przywiązania zostaje aktywowany i mentalizacja załamuje się — pojawia się tryb psychicznej równoważności (ang. psychic equivalence), w którym to, co wewnętrzne, staje się tożsame z tym, co zewnętrzne, albo tryb udawania (ang. pretend mode), w którym refleksja odrywa się od rzeczywistości emocjonalnej i zmienia w intelektualne wywody.
W zaburzeniach odżywiania niski RF ma inny, ale równie dobrze udokumentowany charakter. Badania wskazują, że trudności z mentalizacją przekładają się na niezdolność do rozpoznawania i nazywania własnych emocji — i że ciało staje się wtedy obszarem, w którym rozgrywają się stany emocjonalne, których umysł nie potrafi przetworzyć (Skårderud & Fonagy, 2012). Dysmorfia (ang. BDD – Body Dysmorphic Disorder), obsesyjna koncentracja na ciele, kontrolowanie jedzenia — to często nie jest kwestia wyglądu, lecz próba regulowania przez obsesyjne skupienie na ciele (lub fragmencie ciała) tego, czego nie można regulować przez myśl.
Ciało staje się językiem emocji, dla których umysł nie znalazł jeszcze słów.
Terapia oparta na mentalizacji — MBT
Zrozumienie roli RF doprowadziło Fonagy’ego i Bateman’a do opracowania terapii opartej na mentalizacji (Mentalization-Based Treatment, MBT) — podejścia pierwotnie zaprojektowanego dla pacjentów z BPD, dziś z rosnącą bazą dowodową dla wielu innych grup klinicznych.
MBT jest osadzone w teorii przywiązania i myśleniu psychodynamicznym, ale różni się od klasycznej psychoanalizy — terapeuta nie jest tu przede wszystkim interpretatorem treści nieświadomych, lecz aktywnym uczestnikiem procesu przywracania i wzmacniania zdolności do mentalizacji. Relacja terapeutyczna jest traktowana jako kontekst, w którym pacjent może doświadczać nowego rodzaju przywiązania — bezpiecznego, refleksyjnego — który sam w sobie jest czynnikiem leczącym.
Bateman i Fonagy przeprowadzili randomizowane badanie kontrolowane porównujące MBT ze standardową opieką psychiatryczną u pacjentów z BPD. Wyniki po 18 miesiącach wskazywały na znaczącą przewagę MBT w redukcji prób samobójczych, samookaleczania, objawów depresyjnych i poprawie funkcjonowania społecznego. Co istotne — efekty utrzymywały się i pogłębiały w obserwacji pięcioletniej (Bateman & Fonagy, 2008), co sugeruje, że praca nad RF uruchamia trwałe mechanizmy zmiany, a nie tylko doraźną stabilizację.
Standard opieki
W 2022 roku NICE (National Institute for Health and Care Excellence) uwzględniło MBT jako rekomendowane podejście terapeutyczne w leczeniu BPD w Wielkiej Brytanii.
W 2025 roku American Psychiatric Association wymienia terapię MBT (opartą na podejściu psychodynamicznym) wśród rekomendowanych podejść psychoterapeutycznych w leczeniu BPD w Stanach Zjednoczonych.
Dlaczego praca nad zdolnością refleksyjną przynosi trwałe efekty?
Interwencje skoncentrowane na RF i mentalizacji nie uczą technik radzenia sobie z konkretnymi objawami. Pracują na poziomie głębszym — na zdolności do rozumienia własnego życia wewnętrznego i życia wewnętrznego innych. To zmiana strukturalna, nie objawowa.
Kiedy ktoś zaczyna rozumieć, że jego intensywna reakcja na porzucenie wynika z wewnętrznego modelu roboczego ukształtowanego we wczesnym dzieciństwie, a nie z aktualnej rzeczywistości — nie eliminuje to bólu, ale zmienia jego znaczenie. Kiedy zaczyna dostrzegać, że interpretuje intencje innych przez pryzmat własnych lęków, a nie faktycznych danych — zmienia to dynamikę relacji. Kiedy zaczyna tolerować niejednoznaczność własnych emocji zamiast natychmiast działać — zmniejsza to impulsywność i destrukcyjność.
To nie jest praca, która daje szybkie rezultaty. Ale jest pracą, której efekty nie znikają po zakończeniu terapii, bo zmienia ona sam sposób, w jaki człowiek odnosi się do swojego życia wewnętrznego.
Zdolność refleksyjna a relacje
Jednym z najważniejszych obszarów zastosowania RF jest rozumienie, dlaczego pewne wzorce w relacjach się powtarzają.
Niska RF sprawia, że relacje są nawigowane na zasadzie automatycznych, nieświadomych schematów z przeszłości — przywiązanie lękowo-ambiwalentne generuje czujność na oznaki odrzucenia i reakcje wyprzedzające, przywiązanie unikające generuje blokowanie bliskości zanim zdąży się stać zagrożeniem, przywiązanie zdezorganizowane wytwarza niemożliwy do rozwiązania konflikt między pragnieniem bliskości a paraliżującym lękiem
przed nią.
Praca nad RF w psychoterapii — niezależnie, czy to MBT, psychoterapia psychodynamiczna czy terapia przywiązania — umożliwia stopniowe przejście od automatycznego reagowania do świadomego, refleksyjnego wyboru. To nie znaczy, że emocje przestają istnieć. Znaczy, że stają się źródłem informacji, a nie wyrokiem.
Uwaga krytyczna
Warto zakończyć uczciwie: koncepcja RF ma swoje ograniczenia metodologiczne. Pomiar zdolności refleksyjnej za pomocą RF Scale (Fonagy, Target, Steele & Steele, 1998) opiera się na jakościowej analizie narracji wywiadowych, co rodzi pytania o rzetelność i standaryzację. Aby rzetelność była utrzymana konieczne jest zaawansowane szkolenie klinicystów w zakresie korzystania z narzędzia. Rozwijane są nowsze, bardziej dostępne narzędzia pomiaru — jak PRFQ (Parental Reflective Functioning Questionnaire, Luyten i wsp.) — ale obszar pozostaje metodologicznie niejednorodny.
Ponadto RF nie jest zmienną jednorodną — ostatnie prace Luyten’a i Fonagy’ego (2015) wskazują na wielowymiarową strukturę mentalizacji, obejmującą wymiary automatyczny/kontrolowany, wewnętrzny/zewnętrzny, poznawczy/afektywny. Kliniczne znaczenie poszczególnych wymiarów dla różnych form psychopatologii jest nadal przedmiotem badań.
Mimo to — rzadko kiedy koncepcja w psychologii klinicznej okazuje się jednocześnie tak teoretycznie spójna, klinicznie użyteczna i empirycznie podbudowana jak funkcja refleksyjna. To nie jest modne słowo. To jeden z najsolidniejszych fundamentów współczesnego rozumienia zdrowia psychicznego.
Autorka tego tekstu posiada kompetencje do badania i oceny funkcjonowania refleksyjnego jako funkcji psychicznej, uzyskane w trakcie certyfikowanego szkolenia prowadzonego przez H. Steele – badacza, klinicysty i współautora pojęcia RF.
Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)
Pytania najczęściej zadawane przez pacjentów, czytelników w temacie zdolności refleksyjnej i mentalizacji.
Czy można mieć niską zdolność refleksyjną i tego nie wiedzieć? Jak rozpoznać, że to mój problem?
Tak — i to jest właśnie jedna z kluczowych cech niskiej RF. Brak zdolności do refleksji nad własnym umysłem oznacza często brak dostępu do wiedzy o tym braku. To nie jest zaprzeczenie ani świadome unikanie — to strukturalna nieobecność narzędzia, które umożliwiałoby wgląd.
W praktyce niska RF rzadko wygląda jak oczywisty problem. Częściej objawia się jako powtarzające się wzorce, które wydają się zewnętrznie powodowane: kolejne relacje, które się kończą w podobny sposób; intensywne reakcje emocjonalne, po których człowiek sam jest zaskoczony własnym zachowaniem; poczucie, że inni są nieprzewidywalni i niezrozumiali; trudność z powiedzeniem, co się czuje — lub przeciwnie, bycie zalewanym emocjami bez możliwości ich nazwania.
Kilka konkretnych sygnałów, które mogą wskazywać na ograniczoną RF:
→ Mówisz „nie wiem, dlaczego tak zareagowałem” — regularnie, nie wyjątkowo.
→ Traktujesz swoje emocje jako fakty o rzeczywistości, nie jako informacje o swoim stanie wewnętrznym.
→ Masz trudność z wyobrażeniem sobie, co może przeżywać druga osoba w danej sytuacji — szczególnie gdy jesteś emocjonalnie pobudzony.
→ Twoje relacje mają podobne wzorce intensywności, kryzysu i rozpadania się — niezależnie od tego, kto jest po drugiej stronie.
Ważna uwaga: niska RF nie jest diagnozą. Jest wymiarem funkcjonowania psychicznego, który każdy posiada w jakimś stopniu — i który może się zmieniać. Rozpoznanie tego wzorca jest już samo w sobie krokiem w kierunku rozwijania RF.
Czy zdolność refleksyjną można rozwinąć w dorosłości — czy to coś, co jest już „ustawione” w dzieciństwie?
To jedno z najczęstszych i najważniejszych pytań — i odpowiedź brzmi: tak, RF można rozwijać w dorosłości. Mózg nie jest statyczny. Wzorce przywiązania i zdolności mentalizacyjne, choć uformowane wcześnie, nie są niezmienne.
Badania nad neuroplastycznością pokazują, że kontekst relacyjny — w tym relacja terapeutyczna — może tworzyć warunki do rzeczywistej zmiany w sposobie przetwarzania stanów mentalnych. Fonagy i Bateman zaprojektowali MBT właśnie na tej podstawie: relacja z terapeutą, który aktywnie mentalizuje — czyli myśli o pacjencie jako o istocie z własnym, złożonym życiem wewnętrznym — staje się nowym doświadczeniem przywiązania, które stopniowo reorganizuje wewnętrzne modele robocze.
Co ważne: zmiana RF nie polega na „nauczeniu się” techniki. To nie jest kurs uważności ani zestaw ćwiczeń. To stopniowe, często niełatwe przesuwanie się od automatycznego reagowania do możliwości zatrzymania się i zastanowienia — i to przesunięcie dzieje się w relacji, nie w izolacji.
Dane kliniczne z badań Bateman’a i Fonagy’ego (2008) pokazują, że efekty terapii skupionej na mentalizacji są mierzalne jeszcze pięć lat po jej zakończeniu. To sugeruje, że zmiana RF ma charakter trwały — nie jest efektem podtrzymywanym przez trwającą terapię, ale zmianą w strukturze funkcjonowania umysłu.
Wiek, w którym zaczynasz tę pracę, ma mniejsze znaczenie niż jakość kontekstu terapeutycznego, w którym się ona odbywa.
Jaki związek ma zdolność refleksyjna z problemami z jedzeniem i obrazem ciała? Dlaczego terapia oparta na pracy na emocjach miałaby pomagać w zaburzeniach odżywiania?
To pytanie dotyka jednego z najbardziej niedocenianych — i klinicznie najważniejszych — powiązań w psychologii zaburzeń odżywiania.
Skårderud i Fonagy (2012) opisali precyzyjny mechanizm: kiedy zdolność refleksyjna jest ograniczona, emocje nie są przetwarzane przez myśl i język. Nie mają nazw. Nie są rozpoznawalne jako stany wewnętrzne. Kiedy tak się dzieje, ciało staje się jedynym dostępnym „ekranem”, na którym rozgrywają się te stany.
Kontrola jedzenia nie jest wtedy przede wszystkim problemem z jedzeniem — jest próbą regulowania czegoś, co w inny sposób regulowane być nie może. Głód, waga ciała, jedzenie stają się czymś konkretnym i mierzalnym, kiedy emocje są zbyt rozmyte, by je uchwycić. Obsesja na punkcie ciała jest próbą ulokowania w ciele bólu psychicznego, który nie został refleksyjnie zmentalizowany i nazwany.
To wyjaśnia, dlaczego terapie skupione wyłącznie na zachowaniach żywieniowych — na tym, co i ile się je — często przynoszą krótkoterminową poprawę, ale nie trwałą zmianę. Ciało przestaje być polem walki dopiero wtedy, gdy umysł zaczyna mieć dostęp do języka emocji — kiedy RF wzrasta na tyle, że stany wewnętrzne stają się rozpoznawalne i znośne bez konieczności ich somatyzowania.
Terapia psychodynamiczna i MBT nie „leczą odżywiania”. Pracują z tym, co sprawia, że ciało musiało przejąć funkcję, którą powinien pełnić umysł. I dlatego — przy odpowiedniej intensywności i czasie – przynoszą efekty głębsze i trwalsze
mgr Anna Báthory
Anna Báthory – psycholog, psychoterapeuta, seksuolog specjalizujący się w leczeniu zaburzeń osobowości, zaburzeń odżywiania i zaburzeń obrazu ciała. Specjalista udzielający pomocy psychologicznej i seksuologicznej w problemach w budowaniu satysfakcjonujących związków oraz w trudnościach i zaburzeniach życia seksualnego. Anna Báthory pracuje w gabinecie prywatnym w Krakowie oraz online, prowadzi konsultacje i psychoterapię w języku polskim i angielskim.
Anna Báthory jest psychologiem, psychoterapeutą i seksuologiem pracującym skutecznymi metodami opartymi na wynikach badań naukowych, jest specjalistą psychoterapii psychodynamicznej oraz terapii opartej na mentalizacji (MBT). Wykorzystuje w swojej pracy założenia teorii przywiązania.
Chcesz umówić wizytę? Napisz na: office@annabathory.pl
Bibliografia:
Bateman, A., Fonagy, P. (2004). Psychotherapy for borderline personality disorder:
Mentalization-based treatment. Oxford University Press.
Bateman, A., Fonagy, P. (2008). 8-year follow-up of patients treated for borderline
personality disorder: Mentalization-based treatment versus treatment as usual. American
Journal of Psychiatry, 165(5), 631–638. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2007.07040636
Fonagy, P., Target, M. (1997). Attachment and reflective function: Their role in self-
organization. Development and Psychopathology, 9(4), 679–700.
https://doi.org/10.1017/S0954579497001399
Fonagy, P., Steele, M., Steele, H., Moran, G. S. Higgitt, A. C. (1991). The capacity for
understanding mental states: The reflective self in parent and child and its significance for
security of attachment. Infant Mental Health Journal, 12(3), 201–218.
https://doi.org/10.1002/1097-0355(199123)12:3<201::AID-IMHJ2280120307>3.0.CO;2-7
Fonagy, P., Target, M., Steele, H., Steele, M. (1998). Reflective-functioning manual, version
5.0, for application to adult attachment interviews. University College London.
Luyten, P., Fonagy, P. (2015). The neurobiology of mentalizing. Personality Disorders:
Theory, Research, and Treatment, 6(4), 366–379. https://doi.org/10.1037/per0000117
Skårderud, F., Fonagy, P. (2012). Eating disorders. In A. Bateman & P. Fonagy (Eds.),
Handbook of mentalizing in mental health practice (pp. 347–383). American Psychiatric
Publishing.
Osobom zainteresowanym tematem Funkcjonowania Refleksyjnego polecam niezwykle ciekawe i pogłębiające wątek odcinki podcastu Psychiatry and Psychotherapy. Rozmówcami Dr. Davida Puder, MD są współtwórcy pojęcia RF, badacze i klinicyści – Howard Steele, Ph.D. i Miriam Steele, Ph.D.
Link do odcinku z Howardem Steele, Ph.D. > kliknij TUTAJ
Link do odcinku z Miriam Steele, Ph.D. > kliknij TUTAJ
Kategoria: Zdrowie Seksualne · Relacje · Psychoterapia Psychodynamiczna
© 2026 · Wszelkie prawa zastrzeżone · Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady klinicznej ani nie tworzy relacji terapeutycznej.
